Etter den andre verdskrigen vart sigerherrane einige om å straffeforfølgje nazistane. Rettsprosessen føregikk i byen Nürnberg i Tyskland. Ei av nyvinningane her var at ein slo fast at "aggresjonsbrotsverket", altså å starte ein angrepskrig, er det mest alvorlege av alle brotsverk.

"Å starte ei angrepskrig er derfor ikkje berre eit internasjonalt brotsverk; det er det største internasjonale brotsverket, og det skil seg berre frå andre krigsbrotsverk ved at det inneheld den akkumulerte ondskapen til det heile."

Poenget her er at angrepskrigen i seg sjølv er ein føresetnad for dei fleste illgjerningane som skjer undervegs. Får ein slutt på angrepskrig, får ein dermed også slutt på mykje anna grusamt.

Da FN vart stifta i 1945 vart prinsippet her tatt med vidare. I FN-pakten, sjølve grunnlagsdokumentet for organisasjonen, blir det nemnd fleire gonger, mellom anna i artikkel 2, tredje og fjerde ledd:

3. Alle medlemmer skal bilegge sine internasjonale tvister ved fredelige midler på en slik måte at internasjonal fred, sikkerhet og rettferdighet ikke settes i fare.

4. Alle medlemmer skal i sine internasjonale forhold avholde seg fra trusler om eller bruk av væpnet makt mot noen stats territoriale integritet eller politiske uavhengighet eller på noen annen måte som er i strid med de Forente Nasjoners formål.

Valdsbruk som ikkje skjer i eksplisitt sjølvforsvar, er altså forbode i folkeretten.

Eitt unntak finst i artikkel 42:

Skulle Sikkerhetsrådet mene at de tiltak som omhandles i artikkel 41 vil bli utilstrekkelige, eller at de har vist seg utilstrekkelige, kan det treffes slike tiltak ved stridskrefter i luften, til lands og til sjøs som måtte være nødvendige for å; opprettholde eller gjenopprette internasjonal fred og sikkerhet. Slike tiltak kan innbefatte demonstrasjoner, blokade og andre operasjoner av de Forente Nasjoners medlemmers stridskrefter i luften, til lands og til sjøs.

Altså: dersom USA og Venezuela har ein konflikt gåande, kan partane melde saka inn til Tryggingsrådet i FN. Dersom meklinga ikkje verkar, er det Tryggingsrådet aleine som kan vedta maktbruk. Alt anna er per definisjon illegitimt.

Artikkel 51 slår nemleg fast at sjølvforsvar er innanfor, med nokre avgrensingar:

Intet i denne Pakt skal innskrenke den naturlige rett til individuelt eller kollektivt selvforsvar når et væpnet angrep er blitt foretatt mot et medlem av de Forente Nasjoner, inntil Sikkerhetsrådet har truffet de tiltak som er nødvendige for å opprettholde internasjonal fred og sikkerhet. Tiltak som et medlem treffer under utøvelsen av denne rett til selvforsvar skal øyeblikkelig meldes til Sikkerhetsrådet og skal ikke på; noen måte innvirke på; Sikkerhetsrådets myndighet eller plikt etter denne Pakt til når som helst å treffe slike tiltak som det finner nødvendige for å opprettholde eller gjenopprette internasjonal fred og sikkerhet.

Merk at FN-pakten ikkje skil mellom "demokrati" og "diktatur". Alle statar som er medlemmar av FN, er suverene statar med nøyaktig dei same rettane. Sjølv om Russland meiner at Ukraina er eit diktatur styrt av "narkomane nazistar", har dei ingen rett til å gå til krig mot landet, med god grunn. Det same gjeld USA sine like absurde skuldingar om Maduro-regimet som "narkoterroristar".

Det finst internasjonale domstolar også. Den internasjonale domstolen (ICJ) er ei videreføring av ein domstol som vart oppretta etter den første verdskrigen. Her kan statar som er ueinige ta opp saka si dersom dei ikkje klarer å bli einige på eiga hand, og få internasjonale juristar til å fatte ein dom. Noreg aksepterte for eksempel at domstolen slo fast at Grønland var dansk, og ikkje norsk. Sverige godtok at Åland vart finsk. Dersom USA meiner at Venezuela trugar amerikansk tryggleik, er det mogleg å foreslå å ta saka til ICJ.

Ein har også ein domstol som kan dømme einskildpersonar. Dette er Den internasjonale straffedomstolen (ICC). Denne domstolen har høve til å rettsforfølgje folk som har utført brotsverk mot menneskeslekta. Om USA meiner Maduro er skuldig i slikt, kan dei foreslå at ICC tar saka. USA er dessverre ikkje statspart i domstolen. Det er derimot Venezuela.

Trump si kidnapping av Maduro er openbert eit brot på folkeretten. Det er ikkje lov å nytte væpna makt mot andre statar på måten der, uansett om ein meiner ein har gode grunnar. Dette gjeld alle statar, også USA.

Ein kan godt meine at folkeretten ikkje er viktig, og uansett aldri har fungert skikkeleg. Det er trass alt mange døme på at statar har drite i reglane, og gått til krig likevel. Likevel er det ingen tvil om at felles normar og reglar har fungert disiplinerande til ein viss grad. Statane i verda har hatt midlar til å krige langt meir enn dei har gjort dei siste 80 åra. Det gjeld både små og store statar. Opner ein for ein verdsorden utan spelereglar, opner ein for ein verdsorden kor makt gir rett. Det er potensielt ein fin verdsorden for statar som USA, Russland og Kina, men ein grusam verdsorden for småstatar.

#folkeretten #FN #USA #Venezuela #ICC #ICJ #norsktut #Internasjonalpolitikk